تاثیر شکست پیمان های صلح بر واکنش گروه های فلسطینی

آرزو زارع عسکری

دانش آموخته دکتری روابط بین الملل

۲۹ دی ۱۴۰۲

تاثیر شکست پیمان های صلح بر واکنش گروه های فلسطینی

مبارزه میان فلسطینیان و اسرائیلی ها مدت کوتاهی پس از شعله ور شدن به منازعه میان اعراب و اسرائیل معروف شد و حال بعد از گذشت دهه ها این بار در جنگ ۲۰۲۳ غزه و اسرائیل، بیشتر چهرٖه فلسطینی و اسرائیلی به خود گرفته است.
ریشه جنگ ها و تنش های چنددهه اخیر بین اسرائیل و فلسطین را می توان در شکست و ناتوانی پیمان های صلحی جست و جو کرد که هرکدام به نحوی زمین گیر شدند. در این یادداشت به دنبال پاسخگویی به این سوال هستیم که شکست پیمان های صلح چه تاثیری بر واکنش گروه های فلسطینی بخصوص در جنگ اخیر ۲۰۲۳ غزه و اسرائیل داشته است.

برای فلسطینی که با تولد کشور اسرائیل، با مهاجرت و تبعید کشورشان کوچک و تجزیه شده است نهادهای اجتماعی و سیاسی نقش محوری در تبیین هویت ملی بازی می کند. احساس هویتی که ابتدا باعث تسلط ساف بر عرصه سیاست فلسطین بعد از سال ۱۹۶۷ شد و سپس در اواخر دهه ۱۹۸۰ به دنبال آثار متحول کننده انتفاضه دچار تغییرات چشمگیر شد و سبب رشد نهادهای غیروابسته به ساف و سپس سازمان حماس شد.

دوره بین سال های ۱۹۶۷ – ۱۹۴۸ سال های از دست رفته مذاکرات نظامی- دیپلماتیک در سطوح بالا و توسط نمایندگان عرب به نمایندگی از فلسطینیان بود که به طور ناامید کننده ای بی نتیجه بود. سال های ساف از اواخر دهه ۱۹۶۰ تا اواسط دهه ۱۹۸۰ به همین اندازه برای فلسطینیان سرخوردگی داشت. انتفاضه نیز حاکی از یک تغییر کیفی در ساختار جامعه فلسطین و ابراز احساسات مردمی و به بیان دقیق تر سرخوردگی مردم توسط گروه های جدیدی بود که تازه مطرح شده بودند.

اینکه شکست پیمان های صلح چه تاثیری بر واکنش گروه های فلسطینی داشته سعی می کنیم هر کدام را به اختصار بررسی کنیم.

– پیمان کمپ دیوید

پیمان کمپ دیوید ابتدا امید زیادی به فلسطینیان داد اما در نهایت آنان را کاملا نادیده گرفت. اما فقدان صلحی که در نتیجه این وضع پدید آمد راه را برای آغاز گفتگوهای رو در رو بین اسرائیل و فلسطینیان هموار کرد. انورسادات تنها راه برای بازگرداندن صحرای سینا به مصر و بدست آوردن خودمختاری برای فلسطین را مذاکره با اسرائیل می دانست. این توافقنامه به حق مشروع فلسطینی ها اشاره می کرد اما اسرائیل آنرا به معنی حقوق غیرسیاسی فلسطینیان تحت اشغال اسرائیل تفسیر کرد. انور سادات صحرای سینا را برای مصر پس گرفت اما نتوانست برای فلسطینی ها وفای به عهد کند.
در همین اثنا که داستان غم انگیز دیپلماسی خاورمیانه چرخش های اندوهباری پیدا می کرد و صلح بین فلسطینی ها و اسرائیلی ها دست نیافتنی تر و دور از دسترس می شد. فلسطینی ها که در بحبوحه جنگ های خلیج فارس گمان می کردند به کلی فراموش شده اند ناله دلتنگی شان را تحت شورشی به نام انتفاضه در دسامبر ۱۹۸۷ در کرانه باختری و بخصوص نوارغزه علیه اشغالگران اسرائیل آغاز کردند و تا سال ۱۹۹۱ ادامه یافت. شعله ور شدن انتفاضه موجب شکل گیری حماس (حرکه المقاومه الاسلامیه) جنبش مقاومت اسلامی و قدرت نمایی جهاد اسلامی شد.
جهاد اسلامی سازمانی کوچکتر و اندکی قدرتمند بود که فعالیت خود را بعنوان شاخه تندروتر اخوان المسلمین آغاز کرد. و درسال ۱۹۸۰ رسما تاسیس شده بود.
جهاداسلامی فعالیتش از همه خشن تر بود. این سازمان، این قیام را فرصتی عالی برای انجام مبارزه با اسرائیل می دانست. بیشتر اعضای آن از خانواده های فقیر غزه برخاسته و بسیاری ازآن مدتی را در زندانهای اسرائیل گذرانده بودند و این تجربه آنان را تندروتر کرده بود.این سازمان با حملات ویرانگر نظیر حمله با نارنجک و خودروهای بمب گذاری شده به اهداف اسرائیلی ضربه وارد می کرد و از سویی دیگرهم، حماس توسعه یافت و سازمان مادر خود یعنی اخوان المسلمین را جزئی از خود کرد. یکی از دلایل اصلی محبوبیت فزاینده حماس در مقایسه با جهادسلامی هم در طول انتفاضه و هم بعد از آن انعطاف پذیری ایدئولوژیک به دقت سنجیده حماس و تمایل آن برای همکاری با سایر نیروهای فلسطینی بود.

– صلح مادرید

به دنبال شکل گیری انتفاضه و متوقف کردن آن، کنفرانس صلح مادرید در سال ۱۹۹۱ برگزار شد.
در اکتبر ۱۹۹۱ ایالات متحده و اتحاد جماهیر شوروی؛ رژیم صهیونیستی ، سوریه، اردن و فلسطین را به کنفرانس صلح در مادرید دعوت کردند. از آنجایی که نه ایالات متحده و نه رژیم اسرائیل، ساف را به رسمیت نمی شناختند قرار شد فلسطینی ها در چارچوب هیات مشترک اردنی و فلسطینی شرکت کنند اما داستان چیز دیگری بود. این مذاکرات که در ابتدا در مادرید و سپس در واشنگتن صورت گرفت نه تنها هیچ توافقی صورت نگرفت بلکه بازی ای بیش نبود که هدف آن پنهان کردن مذاکرات مهم تری بود که به موازات آن با حضور یاسر عرفات در اسلو پایتخت نروژ جریان داشت.

– پیمان اسلو

توافق اسلو نخستین موافقتنامه بین اسرائیل و سازمان آزادیبخش فلسطین بود که در سپتامبر ۱۹۹۳ در کاخ سفید امضا شد و بدین ترتیب تابوی مهم شکسته شد. به رسمیت شناخته شدن اسرائیل از سوی سازمان آزادیبخش واقعه ای برجسته بود که دست دولتهای عربی را از به رسمیت شناخته شدن دولت یهود و عادی سازی روابط آنها با این رژیم را بازگذاشت.
این توافق انزوای شکل گرفته علیه این رژیم را تغییر داد و تحت عنوان سازش، تمام منافع اسرائیل را تامین کرد. درصورتی که ساف در قبال تبدیل شدن به یک دولت شهر کوچک و تشکیل دولت تشکیلات ملی فلسطین، حقوق هزاران فلسطینی را پایمال کرد و آنگونه که ادوارد سعید می گوید به سند تسلیم فلسطینیان و ِورسای فلسطینی تن داد. این اعلامیه در برابر مسائل حیاتی همچون حق بازگشت آوارگان ۱۹۴۸، مرزهای موجودیت فلسطینی، آینده شهرک های یهودی در کرانه باختری و نوار غزه و وضعیت بیت المقدس سکوت کرده بود. دیری نپایید که در اواخر دهه ۱۹۹۰ بشکه باروت فلسطینی ها بار دیگر منفجر شد و در اواخر ۲۰۰۰م، انتفاضه الاقصی شکل گرفت. این قیام در پاسخ به سرخوردگی از افزایش انتظارات، سرکوب فزاینده مقامات اشغالگر اسرائیلی واز همه مهتر ناتوانی رهبری تشکیلات ملی فلسطینی، منجر به بی اعتبارشدن جایگاه ایدئولوژیک ملی گرایی سکولار و جذابیت روزافزون اسلام سیاسی شد. افزایش محبوبیت و گسترش اسلام سیاسی را می توان به دنبال پیروزی اعراب در جنگ سال ۱۹۷۳ و موفقیت انقلاب ایران دانست. انتفاضه هویت فلسطینی ها را واقع بینانه تر و هوشمندانه تر کرد.
اسرائیل که از ضعف ساف نهایت استفاده را کرده بود توانست تحت نظارت و کنترل شدید خود، یکبار دیگر کنترل جامعه فلسطینی را به ساف بدهد. تاسیس تشکیلات ملی فلسطینی از بسیاری جهات دست کم در ابتدا بر نهادینه شدن هویت فلسطینی تولد یک دسته نهادهای واقعی و نمادین (پرچم، سرود ملی، ریاست جمهوری ) دلالت داشت که از مبارزات و آرزوهای جمعی فلسطینیان برآمده بود اما دیری نپایید که فلسطینی ها فهمیدند خوشحالیشان نابجا بوده و جز حرکت های نمادین و وعده های پوچ، نفعی عایدشان نشده است.

– نقشه راه

نقشه راه برای برقراری صلح از سوی بوش در سال ۲۰۰۳ ، برای پایان منازعه فلسطینیان و اسرائیلی ها به سرنوشت معادل اسلو، کمپ دیوید و دیگر ابتکارات زمین گیر شده ی صلح دچار شد.
پیروزی انتخاباتی حماس با ۴۶ درصد آرا در سال ۲۰۰۶، ناشی از خشم فلسطینیان نسبت به ناتوانی فتح در نجات فلسطینی ها بود. و در بهارعربی، به جای اینکه مساله فلسطین پتانسیلی برای پیمان های صلح باشد، نقطه کانونی تداوم عادی سازی روابط بین اسرائیل و دولتهای عربی شد

– پیمان ابراهیم

این توافق که برای افزایش بار معنوی و مشروعیت بخشی بعنوان توافق صلح ابراهیم معرفی شد تلاشی بود که برای عادی سازی روابط کشورهای عربی و اسرائیل به کار گرفته شد . با امضای پیمان ابراهیم در سال ۲۰۲۰ و خبر عادی سازی روابط عربستان و اسرائیل طی سال های اخیر، گروه های فلسطینی به شدت علیه آن اعتراض کردند و آن را به عنوان توطئه علیه مسأله فلسطین و روابط دوستانه با دولت های عربی در نظر گرفتند.

درماندگی پیمان های صلح باعث شد نه تنها پشتیبانی مردم از گروه های مسلح فلسطینی (حماس و جهاداسلامی) افزایش یابد بلکه با گذر زمان به تجهیزات نظامی پیشرفته نیز دست یابند و با روش های قهرآمیز دست به یک سری عملیات های متعدد علیه رژیم اشغالگر صهیونیستی بزنند. این عملیات ها، بتدریج از نظر کمیت سلاح و تجهیزات، و از نظر کیفیت، جنبه‌ تکاملی داسته است و اکنون منتهی به جنگ حماس و اسرائيل در غزه شده است. در این جنگ، در دو مرحله، حماس پیروزی استراتژیک کسب کرده و اسرائیل شکست استراتژیک را تحمل کرده است ابتدا عملیات غافلگیرانه طوفان الاقصی که سیستم اطلاعاتی، امنیتی، دفاعی اسرائیل دچار فروپاشی شد و آمریکا به سرعت به کمک این رژیم شتافت و دوم جنگ غزه که اسرائیل با کشته و زخمی دادن هزاران نفر از سربازان و افسران خودش از یکسو ، و کشتار غیر نظامیان از سوی دیگر ، به هيچيک از اهداف خود نرسیده است. در این میدان اما آنچه مشهود است شکسته شدن تابوی شکست ناپذیری اسرائیل بود که رخ داد.

درآخر باید گفت شکست یا نقض پیمان های صلح ممکن است تاثیر مستقیمی بر وقوع جنگ نداشته باشد اما تاریخچه تنش ها، اختلافات سیاسی و نقض تعهدات می توانند به بی اعتمادی ،فشار و تصاعد منازعات منجر شود و خود بوجود آورنده عواملی باشند که منجر به یک جنگ گسترده شوند. همانطور که پیمان های صوری و وعده های پوشالی، اعتقاد به جهاد و جانفشانی موجب حمله غافلگیرانه ۷ اکتبر حماس شد که با ورود افراد مسلح به شهرهای اسرائیل و رگبار راکت از نوار غزه ، با تعداد زیادی کشته، گروگان گرفته شدن و نبرد شدید به اسرائیل آغازشد.