تور خلیج فارس ترامپ: خلیج فارس و فراتر از آن
رئیسجمهور آمریکا دونالد ترامپ، اولین سفر خاورمیانهای خود در دوره دوم ریاستجمهوریاش را در تاریخ ۱۳ تا ۱۶ مه انجام داد. این تور که شامل بازدید از عربستان سعودی، قطر و امارات متحده عربی بود، هر یک از مقاصد آن صحنه تحولات و بحثهای جداگانهای شد. امضای توافقهای اقتصادی و نظامی با هر یک از این کشورها همراه با اعلام مواضع درباره ژئوپلیتیک منطقه و آخرین تحولات، به این معنی است که تأثیر این سفر به فراتر از خلیج فارس گسترش یافته است.
ترامپ در ۱۳ مه به عربستان سعودی رسید و در بدو ورود، توسط ولیعهد محمد بن سلمان (MBS) استقبال شد. در این سفر که بیشتر بر توافقهای اقتصادی متمرکز بود، عربستان سعودی وعده سرمایهگذاری به ارزش ۱.۵ تریلیون دلار در آمریکا را داد که شامل تولید نیمههادیها و سیستمهای انرژی تجدیدپذیر میشد. با این حال، برخی کارشناسان در مورد چگونگی اجرای چنین سرمایهگذاری عظیمی تردید دارند.
گذشته از توافقهای اقتصادی، یکی از جنجالیترین لحظات این سفر، دیدار ترامپ با احمد الشرع بود. در این دیدار سهجانبه در ریاض، رئیسجمهور اردوغان نیز از طریق تماس تصویری حضور یافت. این ملاقات به عنوان اولین دیدار رو در روی یک رهبر سوری با یک رهبر آمریکایی از سال ۲۰۰۰ ثبت شد. از سوی دیگر، ترامپ در اغلب صحبتهایش درباره سوریه با اشاره به اردوغان شروع کرد و او را در جلسه شرکت داد، که نشاندهنده به رسمیت شناختن نقش کلیدی ترکیه در بازسازی سوریه جدید توسط ابرقدرت جهان است.
اعلام ترامپ مبنی بر لغو تمام تحریمهای سوریه، مهمترین تحول در مورد آینده این کشور بود. ترکیه مدتها بود که از آمریکا درخواست لغو تحریمها را داشت. لغو تحریمها به سوریه کمک میکند تا با اقتصاد جهانی ادغام شود، این کشور خسته از جنگ سریعتر بهبود یابد و توسعه اقتصادی را تجربه کند. پس از تصمیم ترامپ، اتحادیه اروپا نیز تحریمهای سوریه را لغو کرد تا بستر اقتصادی لازم برای بازسازی سوریه جدید فراهم شود. این امر شرایط را برای سرمایهگذاریهای اقتصادی ترکیه در سوریه مساعدتر کرده و میتوان پیشبینی کرد که شرکتهای ترکیه در دوره آینده بهصورت گسترده در سوریه فعال خواهند بود.
مقصد بعدی ترامپ در ۱۴ مه، قطر بود که با توافقهای اقتصادی و هدیه دادن یک جت بوئینگ لوکس به او برجسته شد. در این سفر، ترامپ توافقهای تجاری به ارزش مجموع ۱.۲ تریلیون دلار با قطر امضا کرد که بخش دفاعی در آن پررنگ بود و بزرگترین سفارش تاریخ بوئینگ را از قطر گرفت. این قرارداد شامل سفارش ۲۱۰ فروند جت به ارزش تخمینی ۹۶ میلیارد دلار بود. مقصد بعدی سفر، امارات متحده عربی نیز منجر به امضای صدها میلیارد دلار توافق تجاری، بهویژه در زمینه هوش مصنوعی و فناوری شد.
یکی از مهمترین پیامهای سیاسی این تور، کنار گذاشتن اسرائیل توسط ترامپ بود. تنش بین ترامپ و نتانیاهو دیگر یک راز نیست. ترامپ از موضع تحریکآمیز نتانیاهو در مورد یمن، ایران و غزه به شدت ناراحت است. ترامپ که نتوانست نتانیاهو را به موضع مورد نظرش بکشاند، شروع به کنار گذاشتن او کرد. تور خلیج فارس، تحولی بود که در آن تعامل مستقیم آمریکا و کشورهای خلیج فارس بدون حضور نتانیاهو صورت گرفت. علاوه بر این، در چارچوب سیاسی منطقهای، دیدار با رهبر سوریه و حضور اردوغان در این دیدار، پیام محکمی به نتانیاهو بود. ترامپ به وضوح اعلام کرد که حمایت بیقید و شرط از نتانیاهو به پایان رسیده است.
در مورد غزه، موضع عربستان سعودی کاملاً روشن است: برای عادیسازی روابط با اسرائیل، کشتار در غزه باید پایان یابد و دولت فلسطین به رسمیت شناخته شود. ترامپ نیز دیگر مانند گذشته بر عربستان برای عادیسازی با اسرائیل فشار نمیآورد. از سوی دیگر، آمریکا گفتوگوهای مستقیم با حماس را آغاز کرده که یک گل دیگر به دروازه اسرائیل محسوب میشود. آمریکا دیگر اسرائیل را به عنوان یک بازیگر به رسمیت نمیشناسد یا ممکن است در آینده نیز چنین رویکردی داشته باشد.
یکی از مهمترین موضوعات این سفر، ایران بود. برخلاف سفر ریاض در سال ۲۰۱۷، این بار هدف ترامپ توافق با رهبران خلیج فارس برای مقابله با ایران نبود، بلکه او به دنبال ایجاد هماهنگی بین طرفها برای توافق با ایران بود. او گفت که مذاکرات بین ایران و آمریکا به صورت مثبت پیش میرود. رهبران خلیج فارس نیز نظرات مثبت خود را در مورد توافق با ایران اعلام کردند. فیصل بن فرحان، وزیر خارجه عربستان، گفت که در صورت موفقیت مذاکرات ایران و آمریکا، این امر به ثبات منطقه کمک میکند و حتی راه را برای تشکیل دولت فلسطین هموار میسازد. همچنین همزمان با سفر ترامپ، ایران اعلام کرد که برای تشکیل یک کنسرسیوم هستهای با عربستان سعودی و امارات متحده عربی اعلام آمادگی کرده است. این نشان میدهد که از موضع ضدایرانی اتحاد ترامپ-عربستان-اسرائیل در سال ۲۰۱۷ دیگر خبری نیست. توافق عادیسازی ایران و عربستان که با میانجیگری چین انجام شد و تحولات پس از ۷ اکتبر نیز در این تغییر نقش داشتهاند.
در جمعبندی کلی این سفر، امضای توافقهای اقتصادی چند تریلیون دلاری ترامپ یک تحول مثبت برای اقتصاد آمریکا محسوب میشود، اگرچه بحثهایی درباره میزان تحقق این توافقها وجود دارد. اما از نظر نتایج سیاسی، شاهد تحولات مهمی هستیم که ژئوپلیتیک منطقه را تحت تأثیر قرار میدهد، از جمله کنار گذاشتن اسرائیل، لغو تحریمهای سوریه و اولویتدهی به توافق با ایران. این تصویر کلی نشاندهنده نوعی موازنه در مقابل اقدامات اخلالگرایانه نتانیاهو در ثبات و امنیت منطقه است. نادیده گرفتن اسرائیل به عنوان یک بازیگر سیاسی نیز به معنی افزایش انتقادات و تردیدها در میان نخبگان و افکار عمومی این کشور است. اما نتایج این تور به اسرائیل محدود نمیشود. میبینیم که در تمام مسائل مهم خاورمیانه، از ایران و سوریه تا یمن و خلیج فارس، این سفر تأثیرگذار بوده و پتانسیل ایجاد تحولات بیشتر را دارد.
این یادداشت در روزنامه Sabah نیز منتشر شده است:
عالی