مکانیزم ماشه؛ تصمیم تازه سه کشور اروپایی چه معنایی دارد؟
گفتوگوهای دیپلماتیک میان ایران و سه کشور اروپایی (فرانسه، آلمان و بریتانیا) پس از مدتی بینتیجه ماند و نتوانست اختلافات را حل کند. در نتیجه، این سه کشور در ۲۸ اوت از شورای امنیت سازمان ملل خواستند «مکانیزم ماشه» را علیه ایران فعال کند.
مکانیزم ماشه در قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت تعریف شده است؛ قطعنامهای که پس از امضای توافق برجام در سال ۲۰۱۵ میان ایران و گروه ۱+۵ تصویب شد. بر اساس این سازوکار، اگر ایران به هر شکلی مفاد توافق را نقض کند، یکی از طرفهای توافق میتواند موضوع را به شورای امنیت ارجاع دهد. شورا باید ظرف ۳۰ روز تصمیمگیری کند؛ در غیر این صورت، تحریمهای پیش از ۲۰۱۵ بهطور خودکار بازمیگردد. در این روند، هیچ کشوری حق وتو ندارد، زیرا تأیید پایبندی ایران به توافق نیازمند اجماع کامل است.
پس از خروج آمریکا از برجام در سال ۲۰۱۸ و حمایت روسیه و چین از ایران، تنها سه کشور اروپایی در مسیر مذاکره باقی ماندند. هدف لندن، پاریس و برلین این بود که ایران را قانع کنند سطح غنیسازی اورانیوم و میزان ذخایر آن را به حد تعیینشده در توافق ۲۰۱۵ بازگرداند و اجازه بازرسیهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی را صادر کند.
ایران اما طرف مقابل را به نقض توافق متهم میکرد و تأکید داشت فعالیتهای هستهایاش صرفاً صلحآمیز است. تهران افزایش سطح غنیسازی را در چارچوب توافق تفسیر میکرد و گزارشها و بازرسیهای آژانس را سیاسی و فاقد شفافیت میدانست. همچنین مدعی بود اطلاعات حساس تأسیسات هستهای به موساد درز کرده است. اخراج بازرسان آژانس بلافاصله پس از حمله اسرائیل در ۱۳ ژوئن انجام شد؛ حملهای که یک روز پیش از آن، آژانس در گزارشی ایران را به نقض معاهده NPT متهم کرده بود.
با آغاز روند مکانیزم ماشه، شورای امنیت باید ظرف ۱۰ روز پیشنویس تصمیم را تهیه کند و اعضا در مجموع ۳۰ روز فرصت دارند تا موضوع را حلوفصل کنند. اگر در پایان این مهلت، مشخص شود که ایران به توافق پایبند است یا خواهد بود، تحریمها بازنمیگردد و در ۱۸ اکتبر ۲۰۲۵ بهطور کامل لغو میشود. طبق مفاد برجام، نظارتها و تحریمها علیه ایران پس از ۱۰ سال منقضی خواهد شد.
با توجه به شرایط فعلی و وضعیت ژئوپلیتیک منطقه، دستیابی به چنین نتیجهای بعید به نظر میرسد. دو سناریو محتمل باقی میماند: نخست، تمدید مهلت مکانیزم ماشه که پیشتر از سوی سه کشور اروپایی پیشنهاد شده بود اما ایران آن را رد کرد. در این صورت، تحریمها در ۱۸ اکتبر بهطور دائم لغو نمیشود، اما تا پایان دوره تمدید نیز بازنمیگردد و یک فرصت ۶ ماهه برای مذاکره فراهم میشود.
سناریوی محتملتر، بازگشت تحریمهاست. فشار و نفوذ آمریکا و اسرائیل در تصمیم سه کشور اروپایی نقش مهمی داشته است. هرچند این کشورها ادعا میکنند هنوز برای دیپلماسی فرصت وجود دارد، اما تصمیمشان عملاً این امکان را محدود کرده است. نباید فراموش کرد که ایران در حالی با آمریکا مذاکره میکرد که هدف حمله اسرائیل قرار گرفت. صدراعظم آلمان، نیز با جمله «اسرائیل کارهای کثیف ما را انجام میدهد» از این حمله حمایت کرد. وزیر خارجه آمریکا، بلافاصله از تصمیم اسنپبک استقبال کرد. آمریکا به دلیل خروج از برجام در سال ۲۰۱۸، از نظر حقوقی نمیتواند مکانیزم ماشه را فعال کند، اما بهوضوح از طریق اروپا بر روند تأثیر گذاشته است.
روسیه و چین این تصمیم را فاقد حسن نیت و مبنای حقوقی دانستند. این دو کشور از ایران حمایت میکنند و مخالف بازگشت تحریمها هستند. با این حال، برای صدور تصمیمی به نفع ایران، موافقت همه طرفها ضروری است. اگر حتی یک کشور بر نقض توافق از سوی ایران پافشاری کند، تحریمهای پیش از ۲۰۱۵ بازمیگردد و روسیه و چین نیز ناچار به اجرای آن خواهند بود، از جمله توقف فروش سلاح به ایران. اینکه بازگشت تحریمها چه تأثیری بر انزوای کنونی ایران خواهد داشت، موضوعی جداگانه است.
این روند ممکن است واکنشهای مختلفی از سوی ایران را به دنبال داشته باشد، از جمله خروج از NPT. با این حال، به نظر میرسد ایران تا آخرین لحظه مسیر دیپلماسی را ادامه دهد. اما شمارش معکوس برای دومین حمله بزرگ اسرائیل به ایران آغاز شده و احتمال وقوع آن در طول یا بلافاصله پس از پایان مهلت ۳۰ روزه بسیار زیاد است.
