حمل و نقل مستقیم ترکیه و سوریه؛ آغاز رقابت ژئواکونومیک تازه در خاورمیانه
ازسرگیری حملونقل مستقیم زمینی میان ترکیه و سوریه را میتوان یکی از مهمترین تحولات ژئوپلیتیکی سالهای اخیر دانست؛ تحولی که ابعاد اقتصادی، سیاسی و امنیتی گستردهای برای منطقه دارد. این توافق که در پایان ژوئن در استانبول امضا شد، تنها یک قرارداد لجستیکی نیست، بلکه نشانهای از بازترسیم معادلات قدرت و جایگاههای ژئواکونومیک بازیگران اصلی خاورمیانه است.
بر اساس تفاهمنامه مذکور، کامیونهای دو کشور بدون توقف و انتقال بار در مرز، میتوانند مستقیماً از خاک یکدیگر عبور کنند. این توافق از یکسو، سبب کاهش زمان و هزینه تجارت خواهد شد و مسیرهای تازهای برای اتصال ترکیه به جهان عرب و خلیج فارس باز میگشاید. از دیگر سو، برای دمشق که پس از یک دهه جنگ داخلی جایگاه خود بهعنوان گلوگاه تجاری مشرق عربی را از دست داده بود، فرصتی برای بازگشت به نقشه اقتصادی منطقه و کسب درآمدهای ترانزیتی تازه است. همچنین، برای آنکارا این توافق بخشی از راهبرد کلان «کریدور میانی» محسوب میشود که قرار است ترکیه را به یکی از ستونهای اصلی تجارت اوراسیا بدل کند.
اما این تحول تنها به نفع دو کشور نیست و پیامدهای گستردهتری دارد. از یک طرف، عراق احتمالاً بخشی از اهمیت ترانزیتی خود را از دست خواهد داد و از طرفی دیگر، ایران با یک رقیب جدی روبهرو شده است. از آنجا که تهران طی سالهای گذشته کوشیده بود از بحران سوریه برای تقویت موقعیت ژئواکونومیک خود بهره گیرد و مسیرهای ایران ـ عراق ـ سوریه را به گذرگاه اصلی شرق ـ غرب و شمال ـ جنوب تبدیل کند. اما اکنون، مسیر ترکیه ـ سوریه با اتصال مستقیم به اردن و کشورهای خلیج فارس، میتواند صادرکنندگان این کشورها را به انتخاب گزینهای کوتاهتر، امنتر و کمهزینهتر سوق داده و مزیت رقابتی مسیر ایران را کاهش دهد.
از منظر سیاسی نیز این توافق نشانهای از بازیابی جایگاه ترکیه در دمشق از طریق ابزار اقتصادی است. دولت انتقالی سوریه برای بازسازی و خروج از انزوا نیازمند سرمایه و مسیرهای تجاری است و ترکیه در شرایط تحریم و محدودیت مالی ایران بهتر میتواند عمل کند. در واقع این اقدام، یک تهدید برای موقعیت ژئواکونومیک تهران محسوب میشود که ممکن است با دیپلماسی منطقهای و پیوند دادن پروژههای ایران به کریدور میانی یا بهرهبرداری از کاهش فشار بر مسیر ایران ـ عراق ـ سوریه، بخشی از منافع از دسترفته را بازگرداند.
بهطور کلی، بازگشت سوریه بهعنوان یک کریدور زمینی منطقهای برگ برندهای برای ترکیه است؛ تحولی که نه تنها مسیرهای تجارت منطقهای را متحول میکند بلکه معادلات قدرت در خاورمیانه را نیز تحت تأثیر قرار خواهد داد. در چنین شرایطی، ایران اگر نتواند ابتکارات مکمل یا موازی عرضه کند، بهتدریج بخشی از جایگاه خود در نظم ترانزیتی جدید منطقه را از دست خواهد داد.
The Review
حمل و نقل مستقیم ترکیه و سوریه؛ آغاز رقابت ژئواکونومیک تازه در خاورمیانه
ازسرگیری حملونقل مستقیم ترکیه و سوریه، آغازگر رقابت تازهای در ترانزیت و معادلات ژئواکونومیک خاورمیانه است که میتواند موازنه قدرت و مسیرهای تجارت منطقه را دگرگون کند.
