توسعه تجارت ایران و ترکیه از بازرگان تا مرسین
بر اساس آمار اعلام‌شده، حجم تجارت ایران و ترکیه در سال ۱۴۰۴ حدود ۱۹.۲ میلیارد دلار بوده است؛ ۶.۸ میلیارد دلار صادرات ایران به ترکیه و ۱۲.۴ میلیارد دلار واردات از این کشور. در پنج ماه نخست سال ۱۴۰۵ نیز صادرات ایران به ترکیه ۳.۷ میلیارد دلار و واردات از ترکیه ۲.۸ میلیارد دلار ثبت شده است. تحقق هدف ۳۰ میلیارد دلاری به معنای افزایش حدود ۱۰.۸ میلیارد دلاری تجارت نسبت به سال گذشته است.
مرز بازرگان مهم‌ترین نقطه اتصال زمینی ایران و ترکیه است. در ماه‌های اخیر ظرفیت این مرز افزایش یافته و در مردادماه شمار کامیون‌های عبوری به بیش از ۳۵۰ دستگاه در شبانه‌روز رسیده است. هدف‌گذاری برای افزایش این رقم به ۴۰۰ دستگاه انجام شده است. از ابتدای سال تا مردادماه حدود ۱۹۰ هزار تن کالا از مسیر بازرگان به ترکیه صادر شده که نسبت به مدت مشابه سال قبل ۴۰ درصد افزایش دارد. در همین مدت، حدود ۱۵۰ هزار تن کالای اساسی، دارو، اقلام خوراکی و سایر اقلام وارداتی از مسیر بازرگان وارد و ترخیص شده که رشد ۲۵۰ درصدی را نشان می‌دهد.
ایران و ترکیه در مردادماه نشست مشترکی برای بررسی مشکلات تردد و زمان انتظار کامیون‌ها برگزار کردند. افزایش تدریجی تردد کامیون‌ها، استفاده گسترده‌تر از کارنه تیر (سند گمرکی ترانزیت جاده‌ای) و اجرای سامانه الکترونیکی e-TIR از راهکارهای مطرح‌شده در این نشست بود. اتحادیه بین‌المللی حمل‌ونقل جاده‌ای نیز مسیر گوربولاغ ـ بازرگان را یکی از کریدورهای مهم جاده‌ای منطقه اعلام کرد.
در حال حاضر سه گذرگاه اصلی میان ایران و ترکیه فعال است و ایجاد گذرگاه چهارم در منطقه کوزه‌رش در سال‌های اخیر دنبال شده است. توافق اولیه برای ایجاد این گذرگاه در نزدیکی سلماس مطرح شده و هدف آن افزایش ظرفیت تجارت و کاهش فشار بر گذرگاه‌های موجود است.
ایجاد منطقه آزاد مشترک خوی، وان و مرسین نیز در حال پیگیری است. رئیس گروه دوستی پارلمانی ایران و ترکیه اعلام کرده پیشنهاد ایجاد این منطقه با محوریت خوی دنبال شده و مصوبه دولت ایران برای آن اخذ شده است. بر اساس این طرح، مسیر خوی و وان در ادامه به مرسین متصل می‌شود و ایجاد پس‌کرانه‌های اقتصادی در مرز رازی برای پشتیبانی از آن ضروری دانسته شده است. دبیر شورای عالی مناطق آزاد نیز گفته اقدامات و هماهنگی‌های لازم از سوی ایران برای راه‌اندازی منطقه آزاد مشترک خوی و وان انجام شده و ادامه کار نیازمند هماهنگی با طرف ترکیه‌ای است.
ظرفیت بنادر ترکیه از جمله مرسین، سامسون، ترابزون و ازمیر نیز از محورهای مورد توجه در توسعه روابط تجاری است. بر اساس این گزارش، بندر مرسین می‌تواند در پیوند با مسیر زمینی ایران ـ ترکیه، به‌عنوان پس‌کرانه دریایی برای تجارت ایران با بازارهای مدیترانه‌ای و اروپایی استفاده شود.
مسئله اصلی برای ایران فقط افزایش ارزش صادرات نیست؛ بلکه افزایش سهم کالاهای ایرانی از بازار ترکیه و استفاده از این کشور به‌عنوان مسیر دسترسی به بازارهای ثالث است. ترکیه برای ایران هم بازار مقصد است و هم حلقه‌ای در زنجیره دسترسی به بازارهای اروپا و سایر مناطق. در مسیر تجارت ۳۰ میلیارد دلاری، هزینه، سرعت و مسیرهای جابه‌جایی کالا میان دو کشور و بازارهای فراتر از آن از عوامل تعیین‌کننده است.
تجارت دو کشور همچنان با موانعی مانند اقدامات ضددامپینگ، سهمیه‌بندی برخی کالاها، عوارض و کارمزدهای بالاتر و مشکلات ترانزیتی روبه‌رو است. در سال‌های اخیر هزاران شرکت دارای سرمایه ایرانی در ترکیه فعالیت کرده‌اند و بر اساس اعلام نماینده اتاق بازرگانی استانبول در تیرماه، شمار این شرکت‌ها به ۷۲۸۸ رسیده است.
The Review
توسعه تجارت ایران و ترکیه از بازرگان تا مرسین
ایران و ترکیه با هدف رساندن تجارت دوجانبه به ۳۰ میلیارد دلار، توسعه مرز بازرگان، ایجاد گذرگاه چهارم، تقویت حمل‌ونقل جاده‌ای و ریلی، استفاده از بنادر ترکیه و ایجاد منطقه آزاد مشترک خوی ـ وان ـ مرسین را در دستور کار قرار داده‌اند.
