İran ve Türkiye ticaretinin gelişimi Bazargandan Mersine
İran ve Türkiye, ikili ticareti 30 milyar dolara çıkarma hedefiyle Bazargan sınır kapısının geliştirilmesini, dördüncü sınır kapısının açılmasını, karayolu ve demiryolu taşımacılığının güçlendirilmesini, Türkiye limanlarının kullanılmasını ve Hoy-Van-Mersin ortak serbest bölgesinin oluşturulmasını gündemine almıştır.
Açıklanan istatistiklere göre, İran ve Türkiye arasındaki ticaret hacmi 1404 yılında yaklaşık 19,2 milyar dolar olmuştur; İran’ın Türkiye’ye ihracatı 6,8 milyar dolar, bu ülkeden ithalatı ise 12,4 milyar dolar. 1405 yılının ilk beş ayında da İran’ın Türkiye’ye ihracatı 3,7 milyar dolar, Türkiye’den ithalatı 2,8 milyar dolar olarak kaydedilmiştir. 30 milyar dolarlık hedefin gerçekleşmesi, geçen yıla kıyasla ticarette yaklaşık 10,8 milyar dolarlık artış anlamına gelmektedir.
Bazargan sınır kapısı, İran ile Türkiye arasındaki en önemli kara bağlantı noktasıdır. Son aylarda bu sınır kapısının kapasitesi artmış ve Mordad ayında günlük geçiş yapan kamyon sayısı 350’nin üzerine çıkmıştır. Bu sayının 400’e yükseltilmesi hedeflenmektedir. Yılın başından Mordad ayına kadar Bazargan güzergâhından Türkiye’ye yaklaşık 190 bin ton mal ihraç edilmiştir; bu, geçen yılın aynı dönemine göre %40 artıştır. Aynı dönemde Bazargan güzergâhından yaklaşık 150 bin ton temel gıda maddesi, ilaç, gıda ürünü ve diğer ithal kalem giriş yapıp gümrükten çekilmiştir; bu da %250’lik bir artışı göstermektedir.
İran ve Türkiye, Mordad ayında kamyonların geçiş sorunlarını ve bekleme sürelerini incelemek üzere ortak bir toplantı düzenledi. Kamyon geçişlerinin kademeli olarak artırılması, TIR Karnesi’nin (karayolu transit gümrük belgesi) daha yaygın kullanılması ve e-TIR elektronik sisteminin uygulanması bu toplantıda öne çıkan çözümlerdi. Uluslararası Karayolu Taşımacılığı Birliği de Gürbulak-Bazargan güzergâhını bölgenin önemli karayolu koridorlarından biri ilan etti.
Şu anda İran ile Türkiye arasında üç ana sınır kapısı aktiftir ve son yıllarda Kuzehraş bölgesinde dördüncü bir sınır kapısı açılması gündeme gelmiştir. Bu kapının Salmas yakınlarında açılmasına yönelik ilk anlaşma dile getirilmiş olup amacı ticaret kapasitesini artırmak ve mevcut sınır kapıları üzerindeki baskıyı azaltmaktır.
Hoy, Van ve Mersin ortak serbest bölgesinin oluşturulması da takip edilmektedir. İran-Türkiye Parlamentolar Arası Dostluk Grubu Başkanı, bu bölgenin Hoy merkezli olarak kurulması önerisinin izlendiğini ve İran hükümetinin bunun için karar aldığını açıklamıştır. Bu plana göre Hoy ve Van güzergâhı devamında Mersin’e bağlanacak ve bunu desteklemek için Razi sınırında ekonomik art bölgelerin oluşturulması gerekli görülmüştür. Serbest Bölgeler Yüksek Konseyi Sekreteri de İran tarafından Hoy ve Van ortak serbest bölgesinin kurulması için gerekli işlemlerin ve koordinasyonun yapıldığını, işin devamının Türk tarafıyla koordinasyon gerektirdiğini söylemiştir.
Türkiye limanlarının, özellikle Mersin, Samsun, Trabzon ve İzmir’in kapasitesi de ticari ilişkilerin geliştirilmesinde dikkate alınan eksenlerdendir. Bu rapora göre Mersin Limanı, İran-Türkiye kara güzergâhıyla bağlantılı olarak İran’ın Akdeniz ve Avrupa pazarlarıyla ticareti için deniz art bölgesi olarak kullanılabilir.
İran için asıl mesele yalnızca ihracat değerini artırmak değildir; aynı zamanda İran mallarının Türkiye pazarındaki payını artırmak ve bu ülkeyi üçüncü pazarlara erişim güzergâhı olarak kullanmaktır. Türkiye, İran için hem hedef pazar hem de Avrupa ve diğer bölge pazarlarına erişim zincirinde bir halkadır. 30 milyar dolarlık ticaret yolunda, iki ülke arasında ve ötesindeki pazarlarda mal taşımacılığının maliyeti, hızı ve güzergâhları belirleyici faktörlerdir.
İki ülke ticareti hâlâ anti-damping önlemleri, bazı mallarda kota uygulamaları, daha yüksek gümrük vergileri ve harçlar ile transit sorunları gibi engellerle karşı karşıyadır. Son yıllarda Türkiye’de binlerce İran sermayeli şirket faaliyet göstermiştir ve İstanbul Ticaret Odası temsilcisinin Tir ayındaki açıklamasına göre bu şirketlerin sayısı 7.288’e ulaşmıştır.
