آنکارا میان تهران و ریاض؛ دیپلماسی موازنه یا بازی دو سر بُرد؟
در فضای پرتنش غرب آسیا، که محور رقابت ژئوپلیتیکی ایران و عربستان سعودی طی دو دهه اخیر شکلدهنده بسیاری از بحرانهای منطقهای بوده است، ترکیه بهتدریج به بازیگری تبدیل شده که نهتنها درگیر مستقیم در این رقابت نیست، بلکه با مهارت، نقش متعادلکننده میان این دو قدرت را ایفا میکند. سیاست خارجی چندوجهی آنکارا در سالهای اخیر، نشان میدهد که ترکیه نه در پی مداخله آشکار، بلکه درصدد بهرهبرداری از تنشها برای افزایش عمق استراتژیک و ظرفیتسازی امنیتی-اقتصادی خود است.
از آغاز دهه ۲۰۱۰، سیاست منطقهای ترکیه با فراز و نشیبهایی در قبال ایران و عربستان همراه بوده است. از جمله مواردی که آنکارا را در موضعی انتقادی نسبت به تهران قرار داد؛ حمایت از گروههای معارض سوری، رقابت در عراق و اختلاف بر سر یمن بود. درحالیکه روابط ترکیه با ریاض بهویژه پس از ماجرای قتل جمال خاشقجی در سال ۲۰۱۸، با تنشهایی همراه بود. اما ترکیه با اتخاذ رویکردی جدید در سیاست خارجی از ۲۰۲۱ به بعد، مسیر کاهش تنش و توسعه همکاریهای اقتصادی و امنیتی با هر دو طرف را در پیش گرفت.
بدین ترتیب، ترکیه طی دو سال گذشته، با امضای قراردادهای مهم نظامی با عربستان سعودی، از جمله توافق چند میلیارد دلاری برای صادرات پهپادهای آکینجی، سامانههای پدافندی و انتقال فناوری جنگندههای «KAAN»، توانسته است هم جایگاه صنعت دفاعی خود را ارتقا دهد و هم وارد فاز جدیدی از همکاری استراتژیک با ریاض شود. این همکاری، بخشی از راهبرد ترکیه برای کاهش فشار از سوی بلوک عربی و همزمان، افزایش نفوذ در ساختار امنیتی جدید منطقه است.
برخلاف روابط سرد گذشته با ریاض، آنکارا با تهران همواره سطحی از تعامل اقتصادی پایدار و همکاری در حوزههایی چون ترانزیت، انرژی و مدیریت مرزهای امنیتی را حفظ کرده است. اگرچه در سوریه و قفقاز جنوبی، رقابتهای سختی میان دو کشور وجود دارد، اما ترکیه با اجتناب از خصومت آشکار، تلاش کرده است از ظرفیتهای همکاری با ایران در حوزههای خاص برای مهار فشارهای منطقهای و ارتقاء موقعیت منطقهای خود استفاده کند. عضویت مشترک در سازمان همکاری اقتصادی اکو، و گفتوگوهای مشترک درباره افغانستان و آسیای مرکزی، مصادیقی از این تعامل تاکتیکی است.
بنابراین، نقش ترکیه در سالهای اخیر بیش از پیش به الگوی «متعادلکننده منطقهای» نزدیک شده است. برخلاف قدرتهایی که با جانبداری صریح به تداوم رقابت دامن میزنند، آنکارا تلاش دارد با حفظ خطوط تماس فعال با هر دو قدرت، خود را در موضعی قرار دهد که هم از فرصتهای همکاری بهرهبرداری کند و هم به میانجیگر مؤثر تبدیل شود. در نگاه استراتژیک، این دیپلماسی موازنهساز، نه تنها منجر به افزایش عمق راهبردی ترکیه در منطقه شده، بلکه امکان ارتقاء نقش آن بهعنوان واسط در منازعات احتمالی آتی را نیز فراهم ساخته است.
درمجموع، دیپلماسی ترکیه میان تهران و ریاض، نمود یک موازنه هوشمند با منطق فرصتمحور است. این رویکرد، به آنکارا اجازه داده در فضایی که بسیاری از بازیگران منطقهای درگیر صفبندیهای سخت شدهاند، با حفظ روابط با هر دو قدرت رقیب، به افزایش نفوذ ژئوپلیتیکی خود بپردازد. اگرچه ادامه این سیاست در گروی تحولات داخلی ترکیه و وضعیت رقابتهای منطقهای خواهد بود، اما تا اینجا، ترکیه توانسته مسیر دیپلماسی چندوجهی را به یکی از مؤلفههای راهبرد سیاست خارجی خود در خاورمیانه تبدیل کند.
The Review
آنکارا میان تهران و ریاض؛ دیپلماسی موازنه یا بازی دو سر بُرد؟
ترکیه با اتخاذ سیاست خارجی متعادلکننده و چندوجهی، به جای درگیری مستقیم در رقابت ایران و عربستان، از تنشهای منطقهای برای افزایش نفوذ و همکاریهای اقتصادی-امنیتی با هر دو طرف استفاده کرده و نقش میانجی مؤثری ایفا میکند.
