اقتصاد سیاسی رقابت سه جانبه ایران، عربستان و ترکیه

اقتصاد سیاسی رقابت سه جانبه ایران، عربستان و ترکیه

در رقابت منطقه‌ای میان ایران، عربستان و ترکیه، قدرت اقتصادی به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های اصلی موازنه قدرت، نقشی تعیین‌کننده ایفا می‌کند. برخلاف برداشت‌های سنتی که رقابت‌های خاورمیانه را صرفاً در چارچوب امنیتی یا ایدئولوژیک تحلیل می‌کنند، داده‌های اقتصادی نشان می‌دهد که توانمندی اقتصادی، ابزار اساسی هر سه کشور در پیگیری اهداف راهبردی‌شان محسوب می‌شود.

طبق آمار بانک جهانی در سال ۲۰۲۳، ترکیه با GDP معادل ۱.۱۲ تریلیون دلار، بالاترین تولید ناخالص داخلی را در میان سه کشور دارد. اقتصاد ترکیه در مقایسه با ایران و عربستان، از تنوع ساختاری بیشتری برخوردار است و این کشور توانسته است با اتکا به سیاست‌های صنعتی، اصلاحات نهادی، و جذب سرمایه‌گذاری خارجی، نرخ رشد اقتصادی ۵.۱٪ را به ثبت برساند. این وضعیت، موقعیت ترکیه را برای ایفای نقش فعال در رقابت‌های منطقه‌ای تقویت کرده است.

در مقابل، عربستان سعودی با GDP حدود ۱.۰۷ تریلیون دلار، اگرچه از نظر درآمد سرانه (۳۲,۰۹۴ دلار) در جایگاه اول منطقه قرار دارد، اما ساختار اقتصادی این کشور همچنان وابسته به صادرات نفت باقی مانده و همین امر، موجب رشد منفی اقتصادی (-۰.۸٪) در سال ۲۰۲۳ شده است. وابستگی به نفت، عربستان را در برابر نوسانات بازار انرژی آسیب‌پذیر کرده و به رغم سرمایه‌گذاری‌های گسترده در پروژه‌هایی مانند «چشم‌انداز ۲۰۳۰»، همچنان چالش‌زا است.

ایران با GDP حدود ۴۰۴ میلیارد دلار و سرانه تولید ناخالص داخلی ۴,۴۶۵ دلار، در جایگاه سوم قرار دارد. با وجود تحریم‌های گسترده، ایران نرخ رشد اقتصادی ۵٪ را ثبت کرده که نشان‌دهنده ظرفیت‌های داخلی اقتصاد ایران برای مقاومت در برابر فشارهای خارجی است. با این حال، ضعف در جذب سرمایه‌گذاری خارجی، ساختار رانتی اقتصاد، و ناترازی بودجه‌ای، چالش‌های عمده اقتصاد ایران به‌شمار می‌روند.

تحلیل تطبیقی سه کشور نشان می‌دهد که در سطح کلان اقتصاد سیاسی خاورمیانه، ترکیه موقعیت مناسبی برای مانور راهبردی دارد. برخلاف ایران که درگیر ساختار بسته و تحریم است، و عربستان که با چالش‌های نفت‌محور مواجه است، ترکیه توانسته است از ظرفیت‌های ژئواکونومیک خود در قالب پروژه‌های فرامنطقه‌ای مانند کریدور خاورمیانه‌ای و ابتکار کمربند و جاده بهره ببرد. هم‌زمان، ترکیه با ترکیب دیپلماسی اقتصادی و صادرات فناوری نظامی (نظیر قراردادهای چند میلیارد دلاری پهپادی با عربستان)، سعی در تثبیت موقعیت خود به‌عنوان یک «اقتصاد استراتژیک» دارد؛ الگویی که می‌تواند در شرایط تغییر ائتلاف‌های منطقه‌ای، نفوذ این کشور را در ساختار قدرت تقویت کند.

در مجموع، رقابت اقتصادی ایران، ترکیه و عربستان، نه تنها به‌عنوان بازتابی از موقعیت داخلی این کشورها عمل می‌کند، بلکه ابزار پیش‌برنده سیاست خارجی و تثبیت‌گر نقش‌های ژئوپلیتیکی آن‌ها نیز هست. ترکیه، با بهره‌گیری از الگوی «اقتصاد سیاسی تهاجمی»، نه‌تنها فاصله خود را با رقبا کاهش داده، بلکه در حال تبدیل شدن به قدرت اقتصادی تنظیم‌گر منطقه است.